İçeriğe geç

İSPANYOL İÇ SAVAŞI HAKKINDA TÜRKÇE’DE YAYIMLANMIŞ KİTAPLAR

1936-39 yılları arasında süren İspanyol İç Savaşı’yla ilgili bu güne kadar araştırma ve tarih kitaplarından roman ve şiire kadar çokça eser yayımlandı. Bu konuda yazılan tüm kitapların aynı değerde olduğunu söylemek güç elbette. Tarihi kazananların yazdığı gerçeğinden yola çıkarsak, özellikle savaşın bittiği 1939 yılı ile Franco’nun öldüğü 1975 yılları arasında kalan dönemde iç savaş ile ilgili İspanya’da yazılan yazılara mesafeli yaklaşmakta fayda var. Çünkü savaş sonrasının tek sesli ortamında İspanya’da basılan kitaplarda eleştirel bir metine rastlamak hayli zor. Savaş ile ilgili İspanyolca literatüre başvurulmak isteniyorsa ya o dönemde yurtdışına kaçmak zorunda kalmış yazarların eserlerine başvurulmalı ya da 1975 yılından sonra savaş ile ilgili araştırma yapan İspanyol tarihçi ve akademisyenlerin kitapları referans kabul edilmeli. Birçok değerli İspanyol tarihçinin yanısıra özellikle tarihçi ve akademisyen Juan Pablo Fusi’nin kitapları çok önemli birer başvuru kaynağı örneğin.

İspanyol İç Savaşı ile ilgili İngilizce metinler ise bunun tam aksine çok daha güvenilir başvuru kaynağı olabiliyor. Gerek araştırma kitapları gerekse edebi metinler çok zengin bir kaynak oluşturuyor. Bu noktada öne çıkan isimler Raymond Carr, Stanley Payne ve Paul Preston. İspanyol İç Savaşı için bu üç ismin yazdığı her satır gönül rahatlığıyla okunabilir. Bu konuda eser veren birçok değerli İngiliz ve Amerikalı isim var elbette ama özellikle bu üç tarihçi İspanyol İç Savaşı ve Franco dönemi konusunda birer duayen kabul ediliyor.

İspanyol İç Savaşı ile ilgili Türkçe literatüre gelince… Dönemin İtalya ve Almanyası’na çokça ilgi duyulmakla beraber, İspanyası’na o kadar ilgi göstermemişiz. Bu yüzden, Mussolini ve Hitler’le ilgili Türkçe’de birçok kaynak olmasına rağmen Franco ile ilgili bir şeyler bulmak hayli zor. Aynı durum İspanyol İç Savaş için de geçerli. Zaten sınırlı sayıdaki iç savaş literatürün neredeyse tamamı da çeviri kitaplardan oluşuyor. Üstelik yukarıda saydığımız isimlerden yapılan çeviriler değil, genel olarak İspanyol tarihi kitaplarının çevirilerine rastlıyoruz. İspanyol İç Savaşı’nı konu edinen edebi eser çevirileri ise görece daha fazla. Son birkaç yılda hem tarih hem de edebiyat kitaplarında bir artış olduğunu da eklemek gerek. Bu yazımızın amacı, İspanyol İç Savaşı’yla ilgili Türkçe’de yer alan tarih, araştırma-inceleme, roman, anı ve şiir kitaplarının eleştirel bir dökümünü yapmak. Bu döküme akademik ya da popüler tarih dergilerinde çıkan makalelerin dahil olmadığını ekleyelim, bunun nedeni birçok yazı da bizim birazdan aktaracağımız kaynakçayı kullanarak yazıldığı için tekrara düşmek istemememizdir. Bu liste içerisinde elbette eksik kalan, bilmediğimiz ya da gözümüzden kaçan eserler olacaktır. Muhtelif eksikler için şimdiden özür dileyerek, İspanyol İç Savaşı kaynakçamıza geçelim:

 

ARAŞTIRMA VE TARİH KİTAPLARI

Aydar, Ferit Burak (2017). İspanya İç Savaşı’nın İzinde, İstanbul: Agora Kitaplığı. ( Yazar ve akademisyen Ferit Burak Aydar’ın kitabı, Türkçe’de İspanyol İç Savaşı ile ilgili yayımlanan ilk özgün eser. Bu anlamda çok önemli. Kitabın isminden de anlaşılacağı üzere yazar “İspanyol-İspanya” ayrımına büyük önem veriyor ve İspanyol İç Savaşı yerine “İspanya İç Savaşı” tanımını kullanıyor, çünkü savaşanlar sadece “İspanyollar” değil, farklı halklarıyla tüm “İspanya” birbiriyle savaşıyor. İç Savaş’ı yaratan etmenler, savaşın seyri ve sonuçları ile ilgili Türkçe’de başvurulabilecek en kapsamlı kitaplardan biri İspanya İç Savaşı’nın İzinde.)

Fraser, Ronald (1995). İspanya’nın Kanı. İç Savaş Deneyimi: 1936-1939, (Çev. Yavuz Alogan), İstanbul: Belge Yayınları. ( Bu baskısı tükenmiş ve değeri bence yeterince bilinmeyen kitap, İspanyol İç Savaşı ile ilgili bir sözlü tarih çalışması. Bu konuda yapılan ilk çalışmalardan biri ve bence çok kıymetli bir eser. İngiliz tarihçi Ronald Fraser, ilk kez 1957’de İspanya’ya geliyor. Ancak, sözlü tarih çalışmasına kaynaklık edecek asıl seyahatini 1973’te gerçekleştiriyor. 6 aylık bir bütçeyle geldiği İspanya’da tam 2 yıl kalıyor ve 1975’te tekrar ülkesine döndüğünde İç Savaş ile ilgili biriktirdiği sözlü tarih çalışması notlarını kitaplaştırarak 1979’da yayımlıyor. İç Savaş’ta doğrudan bulunmuş kişiler ya da onların yakınlarıyla yaptığı söyleşilerden derlediği kitabı, İç Savaş’ın insan öykülerini anlatması açısından okunmaya değer.)

Işık, Gül (2012). İspanya: Bir Başka Avrupa, İstanbul: Metis Yayınları.                                                           (Akademisyen Gül Işık’ın bu kitabı, doğrudan İç Savaş ile ilgili değil. Hatta İspanya tarihini konu alan bu kitabında, İç Savaş çok kısa bir yer tutuyor. Ancak, genel olarak İspanya ile ilgili bir bilgi edinmek için başvurulabilecek bir eser. Ayrıca çok derine inmese de İspanya tarihi ve kültürü ile ilgili Türkiye’de yayımlanmış ilk kitaplardan biri olması açısından da önem arz ediyor.)

Kakınç, T. (1969), Franco Kimdir, Falanjizm Nedir?,İstanbul: Kitaş Yayınları (Bu baskısı tükenmiş kitap, Türkçe literatür göz önüne alındığında gayet erken dönemde hazırlanmış bir derleme eser. Diktatörlerin anlatıldığı bir serinin Franco’ya yer veren kitabı. İç Savaş ve Franco ile ilgili tarihi gerçekler için başvurulabilecek sağlıklı bir kaynak değil. Hatta yer yer komplo teorilerine bile yer veriyor. Ancak, yine de konu ile ilgili yapılan çalışmalardan haberdar olmak için okunabilir. Dili anlaşılır ve herkes tarafından rahatlıkla okunabilir.)

Özçer, Akın (1999). İspanya Siyasi Tarihinde Bask Milliyetçiliği, 1.Cilt, İstanbul: Doğan Kitap.                 ( Akın Özçer, özellikle Bask ve Katalan gibi periferik milliyetçilikle ilgili çalışmalar yapan bir yazar. Uzun yıllar İspanya’da görev yapmış eski bir diplomat olması dolayısıyla konusuna hakim bir kalem. Dolayısıyla bu kitabı da doğrudan bir İç Savaş anlatısı değil. Ancak, İç Savaş sırasında periferik milliyetçiliğin rolünü ve savaş sonunda nelere evrildiğini okumak açısından başvurulabilecek bir kaynak.)

Şenyıldız, Özlem (2017). Devrim ve Direnç. XIX. Ve XX. Yüzyılda İspanya’da Yaşanan Siyasi ve Sosyal Gelişmeler, İstanbul: Kriter Yayınları (1808 – 1959 yılları arasında İspanya’nın siyasi ve sosyal değişiminin anlatıldığı kitapta İspanyol İç Savaşı bir konu başlığı olarak yer alıyor. Ancak, savaşan tarafların nasıl oluştuğu, İspanya’yı iç savaşa götüren süreç, savaşın sonuçları ve Franco dönemi propaganda faaliyetleri ile ilgili bilgi edinmek isteyenler için yardımcı olabilir.)

William D. Phillips Jr, Carla Rahn Phillips (2016). İspanya’nın Kısa Tarihi, (Çev. Tuna Erkmen), İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi. ( Bu da doğrudan İspanyol İç Savaşı’nı konu edinmeyen bir kitap. Ancak, bir çeviri eser olmasına rağmen, İspanya tarihini genel olarak anlatan kitap içerisinde İspanyol İç Savaşı ile ilgili bölüm, konuya ilgi duyanlar açısından yararlı olabilir.)

 

ROMAN, ÖYKÜ, ŞİİR VE ANI KİTAPLARI

Cercas, Javier. (2012). Salamina Askerleri, (Çev. Gökhan Aksa)y, İstanbul: Jaguar Kitap. (Salamina Askerleri, ünlü İspanyol yazar Rafael Sanchez Mazas’ın yaşamöyküsünü anlatan bir metakurmaca kitap. Sanchez Mazas, frankist bir yazar ve hatta öyle ünlü bir frankist ki, İsyan Ordusu’nun akademik beyni olarak anılıyor. Savaşın henüz başında frankist milliyetçiliğin kurgulanmasına önemli bir payı var. Daha sonra, frankistlerle yolu ayrılıyor ve adeta günah çıkarırcasına, ömrünün son yıllarını politikadan uzakta sadece edebiyata adıyor. Salamina Askerleri, Sanchez Mazas’ın gerçekten yaşadığı bir olay üzerinden yazılan bir kurmaca metin. Yazar, İç Savaş’ın hemen başında Halk Cephesi askerlerince tutuklanıyor ve tam infaz sırasında çıkan karışıklıktan yararlanarak kaçmayı başarıyor.  Peşine düşen askerlerden biri tarafından bir çalının arkasına saklanmış halde bulunuyor, askerle göz göze geliyor ve son andan bir mucize oluyor: Asker, çalıların arakasında saklanan Sanchez Mazas’ı görmemiş gibi yapıyor ve onu vurmadan oradan uzaklaşıyor. Javier Cercas, gerçekten yaşanan bu olay üzerinden, Sanchez Mazas’ı vurmamayı seçen askerin kimliğinin izini sürüyor ve romanını bu hikaye üzerinden kurguluyor.)

Grandes, Almudena. (2017). Jules Verne Okulu, (Çev. Pınar savaş), İstanbul: Alfa Yayıncılık. ( Yazar Almudena Grandes, Çağdaş İspanyol Edebiyatı’nın en önde gelen isimlerinden biri. Kadın öykülerine yer veren romanlarından bazılarında bu öyküleri İç Savaş sonrası İspanyası’nın İspanyol toplumuyla harmanlıyor. Jules Verne Okulu da, bir jandarmanın oğlu olan Nino’nun yaşadıkları üzerinden, İç Savaşın hemen ardından gelen zorlu yılların İspanyası hakkında fikir veriyor.)

Hemingway, Ernest. (2012). Çanlar Kimin İçin Çalıyor, (Çev.Erol Mutlu), Ankara: Bilgi Yayınevi. ( Hemingway, İç Savaş sırasında bir gözlemci gazeteci olarak İspanya’da bulunuyor. Daha sonradan karısı olacak gazeteci sevgilisi Martha Gelhorn ile savaş esnasında İspanya’dan yaptıkları haberler, savaşın dünyaya duyurulması için önemli bir katkı sağlıyor. Çanlar Kimin İçin Çalıyor ise, sonradan Franco döneminde yasaklılar listesine girecek kitabı. İç Savaş sırasında Halk Cephesi’nde savaşan kurgu bir karakter üzerinden savaşı anlatıyor.)

Kazancakis,Nikos. (1973). İspanya. Yaşasın Ölüm, (Çev. Ahmet Angın), İstanbul: Tel Yayınları. (Kazancakis, İspanya’ya iki kez gider. İlki 30’lu yılların başında, ikincisi ise 1936’da İç Savaş’ın ilk günlerinde. İspanya, gezi yazılarının toplandığı, Yaşasın Ölüm ise savaşın başındaki İspanya’yı anlattığı kitabı. Kazancakis’in bu kitapları, hem savaş öncesi hem de İç Savaş’taki “İki İspanya”yı anlatıyor. İspanya’da bulunduğu sırada, ünlü yazar Unamuno ile yaptığı söyleşi de çok kıymetli bir bölüm olarak kitapta yerini alıyor.)

Koestler, Arthur (1970). İspanya’da Ölüm Güncesi, (Çev. Çetin Altan), Ankara: Bilgi Yayınevi. (Arthur Kostler, Uluslararası Tugay bünyesinde İspanyol İç Savaşı’nda bizzat savaşmış, Frankistler’e esir düşmüş ve yoğun diplomatik çabalarla kurşuna dizilmekten son anda kurtarılmayı başarmış bir yazar. Bu kitapta da hapiste kurşuna dizilmeyi beklerken kaleme aldıkları yer alıyor ve bu anlamda çok değerli bir başvuru kaynağı.)

Koestler, Arthur(1948).Rus Efsanesi ve Hakikat.Kızıl Rusya’nın İçyüzü, (Çev. Hüseyin Cahit Yalçın), İstanbul: İnsel Kitabevi. ( Kitap doğrudan İspanyol İç Savaşı ile ilgili değil, ancak İspanyol İç Savaşı konusundaki tavrı sebebiyle Stalin ve SSCB eleştirisi yapıyor. Dolayısıyla Halk Cephesi’nin İç Savaşı kaybetmesinde SSCB’nin nasıl bir pay sahibi olduğunun anlaşılması açısından, içeriden bir göz olarak Koestler’in kitabı okunabilir.)

Lapierre,Dominique. ve Collins,Larry (2012).Yasımı Tutacaksın, (Çev.Ayda Düz), İstanbul: Payel. ( 2017 yılında Alakarga Yayınları’ndan Filiz Çakır çevirisiyle yeni bir baskısı yapılan kitap doğrudan İspanyol İç Savaşı ile ilgili değil. El Cordobes lakaplı ünlü İspanyol matador  Manuel Benitez’in yaşam öyküsünü anlatıyor. 1936 doğumlu matadorun, yaşam öyküsü aslında İç Savaş sonrasının zor yıllarının da öyküsü. Kitap, İç Savaş’ın İspanya’da yaptığı yıkımı okumak için önemli bir kaynak.)

Malraux, André (2013).Umut, (Çev. Attila İlhan), İstanbul: İletişim. ( Malraux, İç Savaş sırasında Uluslararası Tugay bünyesinde İspanya’da bulunuyor. İç Savaş’ta bizzat savaşmış bir yazar olarak, savaşın seyrini anlattığı romanı İç Savaş’ı anlamak için elbette okunmalı. Malraux, Halk Cephesi saflarında savaşıyor ve savaş bitmeden de ayrılıyor. Kitabı, savaş bitmeden kaleme almış, bu nedenle adı “Umut”; çünkü Halk Cephesi’nin kazanmasını tüm kalbiyle istiyor. Maalesef dilekleri gerçek olmuyor ama Attila İlhan çevirisiyle dilimize kazandırılmış bir roman olarak mutlaka okunması gereken bir eser olarak raflarda okuyucularını bekliyor.)

Neruda, Pablo (2015). Yaşadığımı İtiraf Ediyorum, (Çev. Ahmet Arpad), İstanbul: Evrensel Basım Yayın. ( Neruda’nın otobiyografik eseri Yaşadığımı İtiraf Ediyorum, doğrudan bir İç Savaş anlatısı değil; ancak İç Savaş patlak verdiği sırada Şili’nin İspanya konsolosu olarak görev yapması onun savaşa ve yaşananlara dair birinci elden tanıklık etmesini sağlıyor. Daha önce 1934 yılında da İspanya’da bulunmuş Neruda’nın bu ikinci gelişi, savaş öncesi ve sonrası yaşananları okuyucuya daha kolay aktarabilmesine olanak sağlıyor.)

Neruda, Pablo (2016). Yeryüzünde Konaklama, (Çev. Erdal Alova), İstanbul: Can Yayınları. ( Neruda’nın şiir kitabı olan Yeryüzünde Konaklama, gerek savaş sırasında gerekse savaş sonrasında İç Savaş’a ve İspanya’ya dair umutlarını, üzüntülerini ve acılarını anlattığı şiirlerden oluşuyor. Sadece İspanyol İç Savaşı için değil, bir savaşın insana hissettirdiklerini anlamak için okunmalı.)

Ortega y Gasset, José (2010). Kitlelerin Ayaklanması, (Çev. N.Gül Işık), İstanbul: İş Bankası Yayınları. ( Ortega y Gasset, kitabı, İç Savaş’tan çok önce, 1929 yılında kaleme almış. 1929 yılı İspanya için yine çalkantılara gebe. Öyle ki, 1 yıl sonra Primo de Rivera diktatörlüğü son bulacak, sonrasında II.Cumhuriyet kurulacak ve 1936’da yapılan seçimlerden sonra ülke İç Savaş ile ikiye bölünecek. Bu nedenle, Kitlelerin Ayaklanması, bir İç Savaş kitabı değil, hatta doğrudan İspanya’yı anlatan bir metin de değil. Ama İç Savaş’ın hemen öncesinde İspanya’da yaşayan bir düşünürün dünyaya bakışını okumak, sadece İspanyol İç Savaşı’nı anlamak için değil, bugünün dünyasını anlamak için bile ipuçları barındırıyor.)

Orwell, George (2012).Katalonya’ya Selam, (Çev.Julide Ergüder), İstanbul: Bgst Yayınları. (Uluslararası Tugay bünyesinde Barcelona’da Halk Cephesi saflarında bizzat savaşan, soğuk siperlerde uyuyan, iki tarafın da çaresizliklerine ve acımasızlıklarına şahit olan, cephede boğazına aldığı kurşunla aylarca hastanede yatan ve bu sürede uzun süre sesini kaybeden, SSCB ve Stalin ile ilgili yaşadığı derin hayal kırıklıkları ile daha sonra Hayvan Çiftliğive 1984’ü kaleme alacak olan Orwell’in birinci elden tanıklıkları ile yazdığı bir anı kitabı Katalonya’ya Selam. Çevirisi güzel, ancak dönemin şartları gereği öyle çok sendika/politik oluşum ismi geçiyor ki, bu kitabı okumadan önce İspanyol İç Savaşı’nda kimin hangi safta olduğu ve ne amaçla savaştığının anlatıldığı bir kitap okunduktan sonra okunsa çok daha anlaşılır olabilir.)

Rukeyser, Muriel (2016). Costa Brava, (Çev. Sedef İlgiç), İstanbul: Güldünya. ( Uluslarasası Tugay bünyesinde sadece erkekler savaşmaya gelmez, aralarında kadınlar da vardır. Murirl Rukeyser de bunlardan biri. Her ne kadar üstünde çok durulmasa da, kadınların İç savaş’taki rolü önemli. Hem cephede savaşan bir kadın hem de savaşı ilk elden duyuran bir yazar olarak Muriel Rukeyser önemli bir iş yapıyor. Costa Bravaise yazarın, bir kadın kahraman üzerinden İspanyol İç Savaşı’na bakışını anlatıyor. Roman, doğrudan bir savaş anlatısı değil, ama o dönemi yaşan bir kadın gözüyle savaşı okumak için listeye eklenmeli.)

Saint-Exupéry, Antoine de (1954). Savaş Pilotu, (Çev.Ziya İhsan), İstanbul: Varlık Yayınları.

Saint-Exupéry, Antoine de (1967).Kanayan İspanya, (Çev. Burhan Arpad), İstanbul: Yankı Yayınları. (Saint-Exupéry ismini duyunca hepimizin aklına Küçük Prens geliyor, oysa kendisi aynı zamanda bir savaş pilotu. İspanya İç Savaşı’nda da bulunmuş ve hatta II. Dünya Savaşı’nda bir uçuşu sırasında uçağı denize çakılarak ölmüş bir savaş pilotu. Saint-Exupéry’nin iki kitabı da İç Savaş sırasında İspanya’daki gözlemlerini içeriyor.  “İç savaşlar birer hastalıktır, savaş değil.” cümlesi zaten sadece İspanyol İç Savaşı’nı değil, gelmiş geçmiş tüm savaşları özetliyor.)

 

 

İlk Yorumu Siz Yapın

Bir cevap yazın